İş uyuşmazlıklarında dava açmadan önce arabulucuya başvurulması bir tercih değil, dava şartıdır. 4857, 7036, 5510 ve 6331 sayılı kanunlar ekseninde bakıldığında bu şartın kapsamı, süresi ve başvurulacak büro sanıldığından daha teknik bir konudur.
Hangi Talepler Şart Kapsamındadır
Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi ya da işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talepleri bakımından arabuluculuk dava şartıdır. Buna karşılık iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları bu şartın dışında tutulmuştur. Kapsam dışı bir talep için arabuluculuk sürecine girmek zaman kaybı yaratırken, kapsam içindeki bir talebi doğrudan mahkemeye taşımak davanın usulden reddiyle sonuçlanır.
İşe İade Takvimi
İş sözleşmesi feshedilen işçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmak zorundadır. Tarafların anlaşamaması hâlinde son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılır. Bu iki sürenin arka arkaya işlediğinin farkında olunmaması, işe iade hakkının en sık kaybedilme biçimidir. Fesih bildiriminin ne zaman tebliğ edildiğini gösteren belge bu nedenle dosyanın en kritik evrakıdır.
Yetkili Büro ve Yetki İtirazı
Arabuluculuk başvurusu, karşı tarafın yerleşim yerindeki ya da işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Yetkisiz büroya yapılan başvuru üzerine karşı taraf yetki itirazında bulunursa, itiraz sulh hukuk mahkemesince incelenir ve yetkisizlik kararı verilirse süreç baştan kurulmak zorunda kalır. Şirket merkezinin ve fiilî çalışma yerinin farklı olduğu dosyalarda bu ayrıntı en baştan netleştirilmelidir.
Alacak Dosyasının Kurulması
- Çalışma süresi, giriş-çıkış tarihleriyle ve hizmet dökümüyle eşleştirilir.
- Ücretin gerçek tutarı banka kayıtları ve ödeme kalemleriyle ortaya konur.
- Fazla çalışma ve hafta tatili iddiası için giriş-çıkış kayıtları, nöbet çizelgeleri ve tanık listesi hazırlanır.
- Yıllık izin kullanımına ilişkin imzalı belgeler ayrıca toplanır.
- Talep edilen her kalem, arabuluculuk son tutanağına açıkça yazılır.
Zamanaşımı ve Sosyal Güvenlik Boyutu
Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötüniyet tazminatı ve yıllık izin ücreti gibi kalemler için beş yıllık zamanaşımı öngörülmüştür; arabuluculuk başvurusu bu sürenin işleyişi bakımından önem taşır. Sigortasız çalışılan dönemin tespiti istendiğinde ise dava iş mahkemesinde açılır ve Sosyal Güvenlik Kurumu’nun davada yer alması zorunludur; bu husumet eksikliği tek başına ret sebebi olur. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı uyarınca kesilen idari para cezalarına karşı başvuru yolu ise tamamen ayrıdır ve iş mahkemesine götürülmez.
Buradaki açıklamalar genel niteliktedir. Feshin türü, çalışma biçimi ve işyerinin yapısı hem süreleri hem başvuru yolunu değiştirebileceğinden, fesihten sonra vakit geçirmeden hukuki görüş alınması önerilir.