Sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında dosyanın kaderi çoğu zaman ispat malzemesinden önce, doğru mercie doğru zamanda gidilip gidilmediğiyle belirlenir. Kuruma karşı yürütülecek bir uyuşmazlıkla işverene karşı yürütülecek alacak talebi aynı yolda ilerlemez; ikisi karıştırıldığında usule aykırı işlem nedeniyle hem zaman hem delil tazeliği kaybedilir.
Önce Muhatabı Belirleyin
5510 kapsamında Kurumun tesis ettiği prim borcu, tescil, sigortalılık başlangıcı veya yaşlılık aylığı işlemlerine karşı önce kurum içi itiraz aşaması işletilir. Buna karşılık hizmetin hiç bildirilmemiş ya da eksik bildirilmiş olması hâlinde açılacak hizmet tespiti davası doğrudan iş mahkemesine aittir ve Kurumun davada taraf olarak yer alması zorunludur. 4857 kaynaklı kıdem, ihbar ve fazla çalışma alacakları ise ayrı bir hukuki temelde ilerler; aynı dilekçede toplanmaları usul sorunları doğurur.
Hizmet Tespitinde İspat Kimin Üzerinde
Bu davalar kamu düzeniyle ilgili görüldüğünden hâkim, tarafların sunduğuyla yetinmez ve resen araştırma yapar. Uygulamada güç sırasıyla şu deliller öne çıkar:
- İşyeri sicil dosyası, aylık prim ve hizmet belgeleri, ücret bordroları
- Kurum denetim elemanı raporları ve işyeri kayıt incelemeleri
- Aynı dönemde bordroda görünen çalışma arkadaşlarının beyanı
- Komşu işyeri sahiplerinin, işin fiilen yapıldığına dair anlatımı
- Giriş kartı kayıtları, servis listeleri, banka ödeme dökümleri
Hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayan hak düşürücü süre, davanın en kırılgan noktasıdır. İşverence Kuruma verilmiş herhangi bir belgede çalışmanın izi varsa bu sürenin işlemediği kabul edilir; bu nedenle dosya açılmadan önce kurum kayıtlarının tamamı istenmelidir.
Yetki Kuralı ve Sözleşmeyle Değiştirilemezlik
7036 uyarınca iş mahkemelerinde yetki, davalının dava tarihindeki yerleşim yeri ile işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesine aittir. Bu kurala aykırı yetki sözleşmeleri geçersizdir; iş sözleşmesine konulan uzak şehir kaydına dayanılarak yapılan yetki itirazları bu nedenle sonuç doğurmaz. Kuruma yöneltilen davalarda ilgili sosyal güvenlik ünitesinin bulunduğu yer belirleyici olur.
Arabuluculuk Şartı Nerede Uygulanmaz
Kanuna veya iş sözleşmesine dayanan işçi ve işveren alacakları ile işe iade taleplerinde arabuluculuğa başvurmak dava şartıdır. Buna karşılık iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat istemleri ile bunlara bağlı tespit, itiraz ve rücu davaları bu şarta tabi değildir. 6331 kapsamındaki iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin ihlali iddiası da çoğu kez bu istisnayla birlikte değerlendirilir. Şartın gereksiz yere işletilmesi zaman kaybettirir, gerekliyken atlanması ise davanın usulden reddine yol açar.
Yazıdaki değerlendirmeler yol gösterici niteliktedir; sigortalılık türü, çalışma dönemi ve kurum kayıtlarının içeriği tabloyu tümüyle değiştirebilir. Kurum yazısını aldığınız gün bir hukukçuyla süre ve muhatap analizi yapmanız önerilir.