Ticari ilişkilerde çek ve senet, hızlı takip imkânı sağladığı kadar ispat bakımından da katı kurallara tabidir. Türk Ticaret Kanunu kambiyo senetlerinin şekil şartlarını belirler, Türk Borçlar Kanunu temel ilişkiyi düzenler, İcra ve İflas Kanunu ise takip yolunu çizer. Bu rehber, delil sözleşmesi ve ispat düzeninin çek senet uyuşmazlıklarındaki pratik karşılığına odaklanıyor.
Şekil Şartı Neden Önce Kontrol Edilir?
Senedin kambiyo vasfını taşıyıp taşımadığı, hangi takip yolunun açık olduğunu belirler. Tarih, imza, bedel ve zorunlu kayıtlardaki bir eksiklik, hızlı takip imkânını ortadan kaldırabilir ve alacağın yalnızca genel hükümlere göre istenmesini gerektirebilir. Bu nedenle senedin aslı üzerinde yapılan ilk inceleme, dilekçe yazmadan önceki en önemli adımdır.
Delil Sözleşmesinin İşlevi
- Taraflar arasında hangi kayıtların ispat aracı sayılacağının önceden belirlenmesi
- Ticari defter ve cari hesap kayıtlarının uyuşmazlıktaki ağırlığının netleştirilmesi
- Elektronik yazışmaların ispat değerinin sözleşmede tanımlanması
- Teminat amaçlı verilen senetlerin niteliğinin yazılı olarak kayıt altına alınması
- Bedelsizlik iddiasının hangi belgeyle karşılanacağının baştan öngörülmesi
Delil Eksikliğinin En Sık Görüldüğü Nokta: Teminat Senedi
Uygulamada senedin teminat amacıyla verildiği sıkça ileri sürülür; ancak bu iddia yazılı bir dayanağa oturmadığında ispat edilmesi güçtür. Senedin hangi sözleşmenin teminatı olduğu senet metninde veya ayrı bir protokolde gösterilmemişse, borçlu tarafın elinde yalnızca beyan kalır. Aynı sorun, kısmi ödeme yapıldığı hâlde senet üzerine şerh düşülmediğinde de ortaya çıkar. Ödemenin banka kanalıyla ve açıklamalı biçimde yapılması, sonradan doğacak tartışmayı önemli ölçüde azaltır.
Takip Öncesi ve Sonrası Kontrol Sırası
- Senedin aslı, şekil şartları ve ciro zinciri bakımından incelenir.
- Temel ilişkiye ait sözleşme, irsaliye ve fatura kayıtları bir araya getirilir.
- Yapılan ödemeler tarih ve tutar bazında senede eşleştirilir.
- İtiraz veya şikâyet için öngörülen süreler ayrı ayrı takvime işlenir.
- İhtiyati haciz ihtiyacı, alacağın tahsil edilebilirliği açısından değerlendirilir.
Sözleşme Aşamasında Alınabilecek Önlemler
Ticari ilişki kurulurken senedin amacı, iade koşulları ve ödeme planının nasıl belgeleneceği yazılı hâle getirildiğinde, uyuşmazlık ortaya çıktığında tartışma alanı belirgin biçimde daralır. Şirketler bakımından imza yetkisinin ve temsil sınırlarının kayıt altında olması da sonradan yetkisiz temsil iddialarının önüne geçer.
Buradaki açıklamalar genel niteliktedir. Senedin metni ve taraflar arasındaki yazışmalar sonucu doğrudan etkileyeceğinden, takip başlatmadan veya bir takiple karşılaşınca belgelerin bütün hâlinde incelenmesi önerilir.