Ticari ilişkilerde sözleşmeye tahkim şartı konulması yaygınlaşırken, aynı ilişkiden doğan borç için çek veya bono düzenlenmesi de sürüyor. Bu ikisi bir araya geldiğinde tipik soru ortaya çıkıyor: elinde kambiyo senedi bulunan alacaklı icra dairesine mi gitmeli, yoksa tahkim şartı onu hakem heyetine mi bağlıyor? TTK ve TBK ekseninde yürüyen bu ayrım, yanlış kurgulandığında hem masraf hem hak kaybı doğurur.
Kambiyo Senedinin Kendi Ayakları Üzerinde Durması
Çek ve bono, düzenlendiği temel ilişkiden soyutlanabilen belgelerdir. Senedin geçerliliği için kanunun aradığı zorunlu unsurlar tamsa, alacaklı senede dayalı takip yolunu kullanabilir. Tahkim şartı ise sözleşmesel uyuşmazlıkların çözüm merciine ilişkin bir anlaşmadır ve cebri icra yollarını kendiliğinden kapatmaz. Buna karşılık, temel ilişkiye dayanan itirazlar tartışılmaya başlandığında tahkim şartı yeniden gündeme gelir.
Dosyayı Kurarken Ayrılması Gereken Üç Katman
- Senedin şekli geçerliliği: Zorunlu kayıtlar, keşide ve vade unsurları, ciro zinciri, yetkili hamil sıfatı.
- Takip ve itiraz katmanı: Kambiyo senetlerine mahsus takipte imzaya ve borca itirazın sonuçları birbirinden farklıdır; itirazlar icra mahkemesinin görev alanındadır.
- Temel ilişki katmanı: Bedelsizlik, hile, ifa edilmemiş edim, teminat senedi iddiası gibi savunmalar sözleşme ilişkisine dokunur ve tahkim şartının kapsamına girip girmediği ayrıca değerlendirilir.
Yanlış Mercie Başvurunun Görünümleri
- Tahkim şartı bulunduğu gerekçesiyle takibe hiç başlanmaması ve senedin ibraz veya zamanaşımı sürelerinin kaçırılması.
- Temel ilişkiye dayanan iddiaların tahkim yerine genel mahkemede ileri sürülmesi ve karşı tarafın ilk itiraz olarak tahkim itirazında bulunmasıyla dosyanın usulden düşmesi.
- Teminat senedi savunmasının yalnızca sözlü beyanla yapılıp yazılı delille desteklenmemesi.
- Menfi tespit veya istirdat talebinin, tahkim şartının kapsamı incelenmeden hazırlanması.
Sözleşme Metnini Okuma Biçimi
Tahkim şartının kapsamı çoğu kez sanıldığı kadar geniş değildir. Şartın yalnızca sözleşmenin yorumuna mı, yoksa sözleşmeden doğan her türlü talebe mi uzandığı, hakem sayısı, tahkim yeri ve uygulanacak kurallar metinden çıkarılmalıdır. Kapsam belirsizse, senede dayalı takip ile tahkim başvurusunun paralel yürütülmesi ve her iki yolun süre takviminin ayrı ayrı tutulması pratik bir yaklaşımdır.
Son Hatırlatma
Bu metin genel bir yol haritası sunar. Senedin türü, cirolar, sözleşme metninin lafzı ve tarafların tacir sıfatı sonucu değiştirebileceğinden, takip başlatılmadan önce senet ve sözleşmenin birlikte incelenmesi, ticaret hukuku alanında çalışan bir hukukçunun değerlendirmesiyle yapılmalıdır.