Karşılıksız çıkan bir çek veya ödenmeyen bir bono ile karşılaşan alacaklının önünde birden çok yol vardır ve bunların her biri farklı bir mercie açılır. Çek–senet uyuşmazlıklarında en sık yapılan hata, icra takibiyle dava yolunu aynı süzgeçten geçirmek ve ticari davalara özgü arabuluculuk şartını yanlış yerde uygulamaktır. Bu rehber, görev–yetki analizini bu ayrım üzerinden kurar.
Takip Yolu ile Dava Yolu Ayrımı
Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip, icra dairesinde başlar. Borçlunun imzaya veya borca itirazı icra mahkemesinde incelenir; burada arabuluculuk aşaması aranmaz. Buna karşılık senedin geçersizliği, sebepsiz zenginleşme, menfi tespit ya da genel hükümlere göre alacak talebi gündeme geldiğinde uyuşmazlık asliye ticaret mahkemesinin kapısına gelir ve o zaman TTK'daki dava şartı devreye girer.
Ticari Davada Arabuluculuk Şartı
- Şart, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri bakımından uygulanır.
- İhtiyati haciz gibi geçici hukuki koruma talepleri bu şartın dışındadır; alacaklı önce teminatı güvenceye alabilir.
- Arabuluculuk son tutanağı dilekçeye eklenmezse dava usulden reddedilir; verilecek kesin süre içinde tamamlanmazsa hak kaybı doğar.
- Menfi tespit davası açan borçlu bakımından şartın kapsamı tartışmalıdır; dilekçe hazırlanmadan önce güncel uygulama kontrol edilmelidir.
Görev: Asliye Ticaret Mahkemesi
TTK'nın ticari dava saydığı uyuşmazlıklar asliye ticaret mahkemesinde görülür ve görev kuralı kamu düzenindendir; taraflar aksini kararlaştıramaz, mahkeme resen inceler. Kambiyo senedine dayalı taleplerin ticari dava niteliği, tarafların tacir olup olmamasından bağımsız olarak senedin niteliğinden doğar. Yanlış mahkemede açılan dava görevsizlikle sonuçlandığında, dosyanın gönderilmesi için tanınan süreye uyulmaması davanın açılmamış sayılmasına yol açar.
Yetki: Nerede Dava Açılır?
- Genel kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.
- Sözleşmeden doğan taleplerde ifa yeri mahkemesi de seçilebilir; senet metnindeki ödeme yeri kaydı bu noktada belirleyici olur.
- Tacirler arasında yazılı yetki sözleşmesi yapılmışsa, bu sözleşme münhasır olarak kararlaştırılmışsa yalnızca oradaki mahkeme yetkilidir.
- Birden çok borçlu veya aval veren varsa, seçilecek yer tüm taraflar bakımından tebligat ve icra kolaylığı gözetilerek belirlenir.
Zaman Baskısı ve Belge Düzeni
Kambiyo senetlerinde zamanaşımı süreleri genel alacaklara göre kısadır ve senedin türüne göre değişir. Senedin aslı, ciro zinciri, karşılıksızlık şerhi ve ihtarnameler tek dosyada toplanmalı; fotokopi üzerinden takip başlatmanın itiraz aşamasında yaratacağı sorun baştan öngörülmelidir.
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. Senedin şekil şartları ve taraf sıfatları sonucu doğrudan etkilediğinden, takibe geçmeden önce belgelerin bir hukukçu tarafından incelenmesinde yarar vardır.