Ticari hayatta çek ve senet, hızlı tahsil imkânı sağladığı ölçüde hızlı hak kaybı da doğurabilir. Türk Ticaret Kanunu, Türk Borçlar Kanunu ve 6102 sayılı düzenleme ekseninde yürüyen uyuşmazlıklarda iki başlık öne çıkar: ticari davalarda aranan dava şartı ve senedin kendisine ilişkin belge zinciri.
Dava Şartını Atlamamak
Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Bu adım atlanırsa dosya esasa girilmeden geri döner ve bu arada zaman kaybedilir. Buna karşılık icra takibine yapılan itirazın giderilmesine yönelik yollar ile genel hükümlere dayalı alacak davası aynı usule tabi değildir. Hangi yolun seçileceği, elde senedin aslının bulunup bulunmadığına ve takibin durumuna göre belirlenir.
Senedin Şekil Şartlarını Denetlemek
Kambiyo senedi olarak nitelendirilmenin sonucu, hem takip yolunu hem itiraz usulünü değiştirir. Bu nedenle senet üzerinde tarih, bedel, imza, keşide yeri ve ödeme yeri gibi unsurların eksiksiz olup olmadığı ilk aşamada incelenmelidir. Eksik unsur, senedin niteliğini değiştirebilir ve seçilen takip yolunu dayanaksız bırakabilir.
Elde Bulunması Gereken Belgeler
- Senedin aslı ve ciro zincirini gösteren arka yüz sureti
- Bankaya ibraz kaydı ve karşılıksızlık şerhi
- Temel ilişkiyi gösteren sözleşme, sipariş ve faturalar
- Teslimatı gösteren irsaliye ve tutanaklar
- Cari hesap mutabakat yazıları ve ödeme dekontları
Bedelsizlik ve Teminat Savunması
Senedin teminat amacıyla verildiği veya bedelsiz kaldığı savunması, uygulamada sık ileri sürülür ancak nadiren belgelenir. Bu savunmayı taşıyan yazılı delil bulunmadığında, senet metnindeki kayıt esas alınır. Bu nedenle senet verilirken teminat amacının yazılı bir belgeye bağlanması, uyuşmazlık doğduğunda savunmanın tek dayanağı olabilir.
İbraz Sürelerinin Sessiz Etkisi
Çekin bankaya ibraz edilmesi bakımından öngörülen süreler kaçırıldığında, başvurulabilecek kişiler ve talep edilebilecek kalemler daralabilir. Bu nedenle ibraz tarihi ile keşide tarihi arasındaki ilişki dosyanın ilk gününde kontrol edilmeli, banka kayıtları temin edilmelidir.
Delil Eksikliğinin Ticari Maliyeti
Fatura ve teslim kaydı bulunmayan bir alacak, senet elde olsa bile karşı tarafın temel ilişkiye yönelik itirazları karşısında zayıf kalır. Ticari defterlerin usulüne uygun tutulmuş olması, bu noktada tacir lehine önemli bir dayanak sağlar; düzensiz kayıt tutmak ise kendi aleyhine sonuç doğurabilir.
Buradaki değerlendirmeler genel çerçeve sunar. Senedin türü, ciro durumu ve taraflar arasındaki ticari ilişki farklı bir strateji gerektirebileceğinden, takip veya dava başlatmadan önce hukuki görüş almanız yerinde olur.