Bir zarar hem sözleşmeye aykırılıktan hem de haksız fiilden doğuyor görünebilir. Hangi temele dayanıldığı ise zamanaşımı, ispat yükü ve yetkili mahkeme bakımından farklı sonuçlar doğurur. TBK, HMK ve tüketici ilişkisi varsa TKHK ekseninde ilerleyen bu rehber, talep temelinin ve sözleşme yorumunun yanlış kurulmasından doğan riskleri azaltmayı hedefler.
İki Temel Arasındaki Pratik Farklar
- Sözleşmesel sorumlulukta borçlunun kusursuzluğunu ispat yükü kendisindedir; haksız fiilde kusur kural olarak zarar gören tarafından gösterilir.
- Zamanaşımı süreleri iki temelde farklı işler ve farklı anda başlayabilir.
- Sözleşmede yetki veya tahkim kaydı varsa, talebin sözleşmesel nitelendirilmesi mercii değiştirir.
- Yardımcı kişilerin fiilinden sorumluluk, iki temelde farklı kurallara tabidir.
- Manevi tazminat talebinin dayanağı olay örgüsüne göre değişebilir.
Sözleşme Yorumunda Başvurulan Ölçütler
Uyuşmazlık çoğu zaman metnin ne dediğinden çok, ne anlama geldiğinden çıkar. Yorum yapılırken tarafların gerçek ve ortak iradesi aranır; kullanılan yanlış ifadeler bu iradenin önüne geçmez. Metnin bütünlüğü, sözleşme öncesi yazışmalar, taraflar arasındaki önceki uygulama ve ticari teamül bu değerlendirmede dikkate alınır. Genel işlem koşulu niteliğindeki hükümlerde ise, karşı tarafın menfaatine aykırı ve beklenmeyen düzenlemelerin denetime tabi olduğu gözden kaçırılmamalıdır.
Dava Öncesi Hazırlık Adımları
- Zararın kalemleri ayrıştırılır: fiili zarar, yoksun kalınan kâr, gider ve masraflar ayrı satırlarda gösterilir.
- Zararın doğduğu an ile öğrenildiği an belgeyle tespit edilir.
- İhtarname gönderilecekse, temerrüdün hangi tarihte oluştuğu açıkça yazılır.
- Karşı tarafın savunma olasılıkları listelenir ve her biri için karşı belge hazırlanır.
- Zorunlu arabuluculuk kapsamına giren bir talep olup olmadığı kontrol edilir.
Yanlış Merci ve Yanlış Temel Riskini Azaltmak
Ticari iş niteliğindeki bir uyuşmazlığın asliye hukuk mahkemesinde açılması ya da tüketici işleminin genel mahkemeye götürülmesi, esasa girilmeden görev reddi ile sonuçlanabilir. Aynı şekilde, sözleşmede geçerli bir tahkim şartı bulunmasına rağmen mahkemeye başvurulması dosyanın reddine yol açabilir. Talep hem sözleşmesel hem haksız fiile dayandırılabiliyorsa, dilekçede terditli bir kurgu yapılması ve her temel için ayrı hukuki dayanağın gösterilmesi güvenli bir yöntemdir.
Miktar Belirsizse Nasıl İlerlenir?
Zararın tutarı yargılama sırasında yapılacak inceleme ile netleşecekse, talebin belirsiz alacak veya kısmi dava biçiminde kurulması gündeme gelir. Bu tercih hem faiz başlangıcını hem harç yükünü etkilediğinden, dava açılmadan önce hesaplanmalıdır. Islah imkânının sınırlı olduğu unutulmamalıdır.
Bu açıklamalar genel niteliktedir; sözleşme metniniz ve olayın gelişimi değerlendirmeyi değiştirebilir. Talep temelini kesinleştirmeden önce belgelerinizi bir hukukçuya inceletmeniz yararlı olur.