Bir sözleşme alacağında tartışma çoğu zaman borcun varlığı üzerinde değil, o alacağın hâlâ ileri sürülüp sürülemeyeceği üzerinde çıkar. Zamanaşımı ve ihbar/ihtar başlıkları, borçlar hukukunda süre kaynaklı hak kaybının en sık doğduğu iki alandır. Bu rehber, TBK ve HMK çerçevesinde ihtardan davaya uzanan adım sırasını, sürenin nerede tükendiğine odaklanarak ele alır.
Zamanaşımı mı, hak düşürücü süre mi?
Zamanaşımı alacağı sona erdirmez; borçluya ödemekten kaçınma imkânı, yani bir def'i verir. Hâkim bunu kendiliğinden dikkate alamaz, borçlunun süresinde ileri sürmesi gerekir. Hak düşürücü süre ise hakkın kendisini sona erdirir ve mahkemece kendiliğinden gözetilir. TBK'da sözleşmeden doğan alacaklar için kural olarak on yıllık genel süre; kira bedeli, faiz ve benzeri dönemsel edimlerde ise beş yıllık süre öngörülmüştür. Alacağın hangi gruba girdiği baştan yanlış belirlendiğinde, dosya esasa girilmeden kapanabilir.
İhtarın süre üzerindeki gerçek etkisi
Uygulamada en yaygın yanılgı, noterden çekilen bir ihtarnamenin zamanaşımını sıfırladığının sanılmasıdır. İhtar, borçluyu temerrüde düşürmek, süre vermek ve seçimlik hakları kullanılabilir hâle getirmek bakımından işlevlidir; ancak tek başına zamanaşımını kesen bir işlem değildir. Bu nedenle ihtar çekilip cevap beklenirken geçen aylar, alacaklı açısından güvenli bir zaman dilimi sayılmamalıdır.
Süreyi kesen adımlar
- Borçlunun borcu ikrar etmesi: kısmi ödeme, faiz ödemesi, teminat ya da rehin verilmesi
- Alacaklının dava açması veya alacağını def'i yoluyla ileri sürmesi
- İcra takibi başlatılması
- İflas masasına alacağın bildirilmesi
Süre kesildiğinde baştan işlemeye başlar; kesilmenin ispatı da alacaklıya düşer. Bu yüzden ödeme dekontları, mutabakat yazışmaları ve takip dosyası bilgileri tek bir klasörde tutulmalıdır.
İtiraz ve başvuru sırasını kurmak
- Edimin muaccel olduğu tarih belirlenir; süre bu tarihten itibaren hesaplanır.
- Alacağın niteliğine göre uygulanacak süre ve varsa özel süre tespit edilir.
- Temerrüt için ihtar gönderilir, tebliğ şerhi dosyaya konur.
- Süre sonuna yaklaşılıyorsa beklenmeden dava veya takip yoluna gidilir.
- Borçlu tarafındaysanız zamanaşımı def'i, cevap dilekçesinde açıkça ileri sürülür; sonradan ileri sürüldüğünde dinlenmeyebilir.
Kapanış
Buradaki değerlendirmeler genel niteliktedir ve her sözleşmenin kendi metni, kararlaştırılan vade ile taraflar arasındaki yazışmalar sonucu değiştirebilir. Alacağınızın süresi hakkında tereddüt varsa, ihtar aşamasından önce sözleşme metniyle birlikte bir hukukçuya danışmanız yerinde olur.