Sözleşme ilişkilerinde alacağın kaybı çoğu kez karşı tarafın haklılığından değil, ihbarın zamanında yapılmamasından ya da zamanaşımının sessizce dolmasından kaynaklanır. TBK, HMK ve tüketici işlemlerinde TKHK ekseninde ilerleyen bu planın amacı, alacağın doğduğu andan takip aşamasına kadar geçen süreyi kontrol altında tutmaktır.
Sürenin Başladığı Anı Doğru Saptamak
Zamanaşımı, alacağın muaccel olduğu andan itibaren işler. Bu an her sözleşmede farklıdır: taksitli satışta her taksidin vade tarihi, eser sözleşmesinde teslim ve kabul tarihi, hizmet sözleşmesinde ise faturanın vade tarihi belirleyici olabilir. Ayrıca sözleşmede ödemenin bir bildirime bağlandığı hâllerde, bildirim yapılmadıkça muacceliyet doğmayabilir. Bu nedenle takvim kurulurken sözleşmenin ödeme ve bildirim maddeleri birlikte okunmalıdır.
Genel Süre ile Özel Sürelerin Ayrımı
Türk Borçlar Kanunu, alacaklar için genel bir zamanaşımı süresi öngörmüş; kira bedeli, işçi ücreti gibi dönemsel edimler ile bazı özel ilişkiler için daha kısa süreler belirlemiştir. Ayıptan doğan sorumluluk, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme ise ayrı sürelere tabidir. Bir olayda birden fazla hukuki dayanak varsa, sürelerin farklı olabileceği unutulmamalıdır: aynı zarar için sözleşmeye dayalı talep süresi dolmuşken haksız fiile dayalı talep hâlâ mümkün olabilir.
Süreyi Kesen ve Durduran İşlemler
- Borçlunun borcu ikrar etmesi, kısmi ödeme yapması ya da teminat vermesi
- Dava açılması, icra takibi başlatılması
- Hakem önünde talepte bulunulması, iflas masasına kayıt
- Davada def'i ileri sürülmesi
Yalnızca ihtarname göndermek kural olarak zamanaşımını kesmez; bu ayrım uygulamada en sık yapılan hatalardan biridir. "İhtar çektik, süre yeniden başladı" varsayımıyla beklenen aylar, alacağın tamamını riske atabilir. Buna karşılık borçlunun ihtara verdiği ve borcu kabul eden bir yanıt, kesici etki doğurabilir; bu nedenle yanıtlar mutlaka arşivlenmelidir.
İhbar Külfetleri: Ayrı ve Daha Kısa Takvim
Zamanaşımından bağımsız olarak, bazı hallerde kanunda veya sözleşmede öngörülen ihbar külfetleri vardır. Ayıplı ifada gözden geçirme ve bildirim yükümlülüğü, temerrüt için verilecek süre, sözleşmenin feshinden önce gönderilmesi gereken uyarı bunların başında gelir. İhbar süresi kaçırıldığında, zamanaşımı dolmamış olsa bile talep zayıflar. Bu nedenle takvimde iki ayrı sütun tutulmalıdır: ihbar günleri ve zamanaşımı günleri.
Takip Öncesi Son Kontrol
- Alacağın dayanağı belge (sözleşme, fatura, teslim tutanağı) tam mı?
- Muacceliyet tarihi tek tek kalemler için ayrı ayrı belirlendi mi?
- Kesici nitelikte bir işlem yapılmışsa tarihi belgeli mi?
- Talep hem sözleşme hem haksız fiil temelinde değerlendirildi mi?
- Takip mi dava mı sorusunda karşı tarafın itiraz ihtimali hesaba katıldı mı?
İcra takibine itiraz edilme ihtimali yüksekse, itirazın iptali veya kaldırılması aşamasının süresi ve masrafı baştan planlanmalıdır. Aksi hâlde takip durur ve kazanılan zaman kaybedilir.
Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Sözleşmenin türü ve tarafların sıfatı süreleri değiştirebileceğinden, alacak eskiden kalmışsa vakit geçirmeden belgelerle birlikte hukuki değerlendirme alınması önerilir.