Ticari ilişkiye dayanan bir çek veya senet ödenmediğinde alacaklının önünde iki farklı zemin bulunur: kambiyo senetlerine özgü icra takibi ve sözleşmedeki tahkim şartı. Bu ikisinin ilişkisi doğru kurulmadığında, alacaklı zaman kaybeder, borçlu ise elindeki en güçlü usul savunmasını kullanamaz.
Senedin Kendisi mi, Temel İlişki mi?
Kambiyo senedi, dayandığı sözleşmeden bağımsız bir borç doğurur. Bu soyutluk sebebiyle senede dayalı takip, sözleşmedeki tahkim kaydından etkilenmez. Buna karşılık ayıplı mal, eksik ifa veya cezai şart gibi temel ilişkiye ait tartışmalar, sözleşmede geçerli bir tahkim şartı varsa hakem önüne aittir. Uygulamadaki karışıklığın kaynağı budur: takip yolu açıkken, esas uyuşmazlığın çözüm mercii başka olabilir.
Geçerli Bir Tahkim Şartının Aranan Unsurları
- Yazılılık ve tarafların iradesinin açık olması.
- Uyuşmazlığın tahkime elverişli bulunması.
- Hakem sayısı, seçim usulü ve tahkim yerinin belirlenebilir olması.
- Kapsamın belirsiz bırakılmaması; hangi uyuşmazlıkların dâhil olduğunun anlaşılabilmesi.
Bu unsurlar eksikse tahkim şartı işlevsiz kalabilir. Tersine, geçerli bir tahkim şartı varken devlet mahkemesinde açılan dava, karşı tarafın süresinde ileri süreceği tahkim itirazı üzerine usulden reddedilebilir. Tahkim itirazının ilk itiraz olarak ve zamanında yapılması gerekir; sessiz kalınması bu hakkın kullanılamaması sonucunu doğurabilir.
Kambiyo Takibinde İtirazın Yeri
Kambiyo senetlerine özgü takipte borçlunun itirazları icra dairesine değil, kural olarak icra hukuk mahkemesine yöneltilir ve bu itiraz kendiliğinden takibi durdurmaz. İmzaya itiraz ile borca itiraz farklı sonuçlar doğurur; icranın geri bırakılması talebi ayrıca değerlendirilir. Senedin kambiyo vasfını taşıyıp taşımadığı ise mahkemece kendiliğinden gözetilecek bir konudur ve dilekçede ilk sırada tartışılmalıdır.
Arabuluculuk Basamağını Atlamamak
Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari davalarda arabuluculuk dava şartıdır. Senedin tahsili için icra takibi yapılması bu şartı ortadan kaldırmaz; itirazın iptali gibi dava yoluna geçildiğinde basamak yeniden gündeme gelir. Tahkim şartı bulunan ilişkilerde ise bu basamakların hangi sırayla işleyeceği sözleşme metnine göre okunmalıdır.
Karar Sonrası Aşama
Hakem kararı verildikten sonra icra edilebilmesi için mahkemeden tasdik alınması gerekir; kararın iptali ise sınırlı sebeplerle ve belirli bir merci önünde istenebilir. Bu nedenle tahkim sürecinde tutulan tutanaklar ve sunulan deliller, sonraki aşamada ileri sürülebilecek sebepleri de belirler.
Bu değerlendirme genel niteliktedir. Çek ve senet dosyalarında sözleşme metninin lafzı sonucu doğrudan etkilediğinden, yola çıkmadan önce senet ile sözleşmenin birlikte incelenmesini sağlamanız faydalı olacaktır.