Ticari ilişkide taraflar sözleşmeye tahkim şartı koyduğunda, ilişkiden doğan uyuşmazlığın mahkemede değil hakem önünde çözüleceğini kabul etmiş olurlar. Ancak aynı ilişkinin ödeme aracı çek ya da bono ise, tablo daha karmaşık hâle gelir. Bu rehber TTK ve TBK ekseninde, 6102 sayılı kanunun kambiyo senetlerine ilişkin düzeni ile tahkim iradesi arasındaki sınırı pratik açıdan ele alır.
Senedin Kendisi ile Temel İlişkiyi Ayırmak
Kambiyo senedi, dayandığı sözleşmeden bağımsız bir borç ilişkisi doğurur. Bu soyutluk, senedi hızlı bir tahsil aracı hâline getirir; aynı zamanda tahkim şartının senede dayalı takibi ne ölçüde etkileyeceği sorusunu doğurur. Uygulamada güvenli yaklaşım, iki hattı ayrı ayrı planlamaktır: temel sözleşmeden kaynaklanan talepler tahkim şartının kapsamında değerlendirilirken, senede dayalı tahsil yolunun kendi usulü izlenir. Tahkim itirazının hangi aşamada ve hangi mercie ileri sürüleceği, bu ayrım yapılmadan doğru belirlenemez.
Senedin Şekil Şartlarını Kontrol Etmek
- Senet metninde tür ibaresi, bedel, düzenleme tarihi ve yeri gibi zorunlu unsurların eksiksizliği
- Keşideci imzası, cirolar zinciri ve varsa aval kaydının okunabilirliği
- Çekte ibraz kaydı, karşılıksız işlemi ve banka şerhinin tarihleri
- Vade, ödeme yeri ve muhatap bilgilerindeki tutarsızlıklar
- Sonradan doldurulan boş senet iddiası varsa buna dair yazışma ve tanık delili
Şekil şartındaki bir eksiklik, belgenin kambiyo senedi vasfını etkileyebilir; bu da hem takip yolunu hem de ileri sürülebilecek itirazları değiştirir.
Tahkim Şartını Yazarken Yapılan Hatalar
- Kapsamın belirsiz bırakılması; hangi uyuşmazlıkların dâhil olduğunun yazılmaması
- Hakem sayısı, tayin usulü ve tahkim yerinin belirtilmemesi
- Uygulanacak usul kurallarının hiç kararlaştırılmaması
- Ödeme araçlarına ilişkin uyuşmazlıkların kapsam dışında kalıp kalmadığının düzenlenmemesi
- Geçici hukuki koruma taleplerinin nasıl kullanılacağının belirsiz bırakılması
İtirazın Zamanlaması Belirleyicidir
Tahkim itirazı, süresi içinde ve usulüne uygun ileri sürülmezse, tarafın yargı yoluna zımnen razı olduğu sonucuna varılabilir. Bu nedenle karşı taraftan bir dava veya takip evrakı ulaştığında, ilk yapılacak iş sözleşmedeki tahkim şartını ve kapsamını okumaktır. Aynı şekilde tahkim şartı bulunduğu hâlde doğrudan mahkemeye gidilmesi, esasa girilmeden dosyanın kapanmasıyla sonuçlanabilir.
Şirket İçi Kayıt Disiplini
Ticari defterler, cari hesap ekstresi, teslim ve irsaliye kayıtları ile e-posta yazışmaları, hem tahkim yargılamasında hem de senede dayalı süreçte belirleyici olur. Senedin verilme sebebini gösteren yazışmanın saklanması, ilerideki bedelsizlik tartışmasında en güçlü dayanak hâline gelir.
Yukarıdaki değerlendirmeler genel bir çerçeve sunar; sözleşme metninin lafzı ve senedin durumu sonucu değiştirebilir. Ticari alacaklarda tutar yükseldikçe, ilk evrak elinize geçtiğinde hukuki görüş alınması işlem güvenliğini artırır.