Tazminat Avukatı

Tazminat talebinde kusuru kanıtlamak her zaman gerekmez

Tazminat hukukunda yaygın bir kanı, tazminat alabilmek için karşı tarafın kusurunun ispat edilmesi gerektiğidir. Bu kural olarak doğrudur ancak Türk Borçlar Kanunu önemli istisnalar getirir: bazı hâllerde ispat yükü ters çevrilir, bazı hâllerde ise kusur hiç aranmaz. Dosyanızın hangi sorumluluk tipine girdiğini belirlemek, ispat yükünün kimin üzerinde olduğunu da belirler.

Bu sayfa, sorumluluk tiplerini, zararın ispatı kolaylıklarını, tazminatın indirilme sebeplerini ve zamanaşımı sürelerini dayanaklarıyla ele alıyor.

Genel kural: kusur sorumluluğu (TBK m.49)

TBK m.49/1, kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar verenin bu zararı gidermekle yükümlü olduğunu düzenler. Burada dört unsur birlikte aranır: fiil, hukuka aykırılık, kusur ve zarar; ayrıca bunlar arasında uygun illiyet bağı bulunmalıdır.

İkinci fıkra ise sıkça gözden kaçan bir genişleme içerir: zarar verici fiili yasaklayan bir hukuk kuralı bulunmasa bile, ahlaka aykırı bir fiille başkasına kasten zarar veren de bu zararı gidermekle yükümlüdür. Yani davranışın açıkça yasaklanmamış olması, tazminat sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

İspat yükü ve bir önemli kolaylık (TBK m.50)

m.50/1, zarar görenin zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altında olduğunu belirtir. Bu, kural olarak davacının üzerindeki yükü gösterir.

Ancak m.50/2 uygulamada belirleyici bir kolaylık getirir: uğranılan zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak, zararın miktarını hakkaniyete uygun olarak belirler.

Bu hüküm, zararın varlığı ortaya konulduğu hâlde miktarının belgeyle tam gösterilemediği dosyalarda talebin reddini önler. Dikkat edilmesi gereken nokta, hükmün zararın varlığını değil yalnızca miktarını kapsamasıdır; zararın kendisi ispat edilmelidir. Ayrıca hâkimin "zarar görenin aldığı önlemleri" göz önünde tutması nedeniyle, zararı azaltmak için atılan adımların belgelenmesi doğrudan lehinize sonuç doğurur.

Kusur aranmayan ve ispat yükü dönen hâller

Adam çalıştıranın sorumluluğu (TBK m.66)

m.66/1, adam çalıştıranın, çalışanın kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlü olduğunu düzenler. Burada çalıştıranın kendi kusuru aranmaz; sorumluluk çalışanın fiilinden doğar.

m.66/2 bir kurtulma imkânı tanır: adam çalıştıran, çalışanını seçerken, işiyle ilgili talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken, zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz. Yani ispat yükü çalıştıranın üzerindedir.

m.66/3 işletmeler bakımından daha da ağır bir kural getirir: bir işletmede adam çalıştıran, işletmenin çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe, o işletmenin faaliyetleri dolayısıyla sebep olunan zararı gidermekle yükümlüdür. Bu, kurumsal yapılara karşı açılan tazminat davalarında güçlü bir dayanaktır.

m.66/4 ise rücu ilişkisini düzenler: adam çalıştıran, ödediği tazminat için zarar veren çalışana ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu hakkına sahiptir.

Tehlike sorumluluğu (TBK m.71)

Bu, kusurun hiç aranmadığı sorumluluk tipidir. m.71/1, önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin faaliyetinden zarar doğduğu takdirde, bu zarardan işletme sahibi ve varsa işletenin müteselsilen sorumlu olduğunu düzenler.

m.71/2 ölçütü belirler: bir işletmenin, mahiyeti veya faaliyette kullanılan malzeme, araçlar ya da güçler göz önünde tutulduğunda, bu işlerde uzman bir kişiden beklenen tüm özenin gösterilmesi durumunda bile sıkça veya ağır zararlar doğurmaya elverişli olduğu sonucuna varılırsa, bunun önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletme olduğu kabul edilir. Ayrıca herhangi bir kanunda benzeri tehlikeler arz eden işletmeler için özel bir tehlike sorumluluğu öngörülmüşse, bu işletme de önemli ölçüde tehlike arz eden işletme sayılır.

Maddenin son fıkrası ayrı bir imkân tanır: önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin bu tür faaliyetine hukuk düzenince izin verilmiş olsa bile, zarar görenler, bu işletmenin faaliyetinin sebep olduğu zararlarının uygun bir bedelle denkleştirilmesini isteyebilirler. Yani faaliyetin ruhsatlı olması, tazminat talebine engel değildir.

m.71/3 ise belirli bir tehlike hâli için öngörülen özel sorumluluk hükümlerinin saklı olduğunu belirtir; bu nedenle özel kanunlardaki sorumluluk rejimleri ayrıca incelenir.

Tazminatın belirlenmesi ve indirilmesi

Belirlenmesi (TBK m.51)

m.51/1, hâkimin tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini, durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak belirleyeceğini düzenler. m.51/2 uyarınca tazminatın irat biçiminde ödenmesine hükmedilirse borçlu güvence göstermekle yükümlüdür.

İndirilmesi (TBK m.52)

Bu madde, savunmanın en çok kullandığı hükümdür ve iki ayrı indirim sebebi içerir.

m.52/1: Zarar gören, zararı doğuran fiile razı olmuş veya zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuş yahut tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırmış ise hâkim, tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir. "Tamamen kaldırabilir" ifadesi önemlidir: müterafik kusur, bazı hâllerde tazminatın tamamen reddine yol açabilir.

Bu fıkranın üç ayrı hâli, dosyada ayrı ayrı tartışılır. Özellikle "zararın artmasında etkili olma" hâli, zarar görenin zararı azaltma yükümlülüğünü işaret eder; tedavi önerilerine uyulmaması veya zararı büyüten davranışlar bu kapsamda değerlendirilir.

m.52/2: Zarara hafif kusuruyla sebep olan tazminat yükümlüsü, tazminatı ödediğinde yoksulluğa düşecek olur ve hakkaniyet de gerektirirse hâkim, tazminatı indirebilir. Bu hükmün uygulanması için iki koşulun birlikte bulunması gerekir: kusurun hafif olması ve ödemenin yoksulluğa düşürecek nitelikte olması.

Talep edilebilecek kalemler

Bedensel zarar (TBK m.54)

Bedensel zararlar özellikle şunlardır: tedavi giderleri; kazanç kaybı; çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar; ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar. Son kalem en çok atlanandır ve çalışma gücü kaybı oranı düşük olsa bile gündeme gelebilir.

Ölüm hâlinde (TBK m.53)

Ölüm hâlinde uğranılan zararlar özellikle şunlardır: cenaze giderleri; ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar; ölenin desteğinden yoksun kalan kişilerin bu sebeple uğradıkları kayıplar.

Manevi tazminat (TBK m.56)

Hâkim, bir kimsenin bedensel bütünlüğünün zedelenmesi durumunda, olayın özelliklerini göz önünde tutarak zarar görene uygun bir miktar paranın manevi tazminat olarak ödenmesine karar verebilir. İkinci fıkra uyarınca ağır bedensel zarar veya ölüm hâlinde, zarar görenin veya ölenin yakınlarına da manevi tazminat ödenmesine karar verilebilir.

Zamanaşımı: iki ayrı rejim ve kritik bir istisna

Zamanaşımı, tazminat dosyalarında en çok hak kaybı yaşanan noktadır.

Haksız fiilde (TBK m.72/1): Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar.

Kritik istisna: Aynı fıkra şunu ekler: ancak, tazminat ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu zamanaşımı uygulanır. Bu hüküm, iki yıllık sürenin geçtiği düşünülen pek çok dosyayı kurtarır: fiil aynı zamanda bir suç oluşturuyorsa ve o suçun ceza zamanaşımı daha uzunsa, tazminat talebi bu uzun süreye tabi olur.

Sözleşmeye aykırılıkta: Zarar bir sözleşme ilişkisinden doğuyorsa haksız fiil süreleri değil, TBK m.146'daki kural uygulanır: kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir.

Bu nedenle dosyanın sözleşmesel mi haksız fiil kaynaklı mı olduğunun belirlenmesi, doğrudan süreyi belirler. Aynı olay bazen her iki temele de dayandırılabilir; bu hâlde lehe olan rejim tercih edilir.

m.72/2 ayrıca bir savunma imkânı tanır: haksız fiil dolayısıyla zarar gören bakımından bir borç doğmuşsa zarar gören, haksız fiilden doğan tazminat istemi zamanaşımına uğramış olsa bile, her zaman bu borcu ifadan kaçınabilir.

Dosyanızı kuran sorular

1. Zarar hangi ilişkiden doğdu? Sözleşme ilişkisi varsa on yıllık zamanaşımı, yoksa m.72 rejimi uygulanır.
2. Zarar veren bir çalışan mı? Öyleyse m.66 uyarınca çalıştıranın sorumluluğu gündeme gelir ve kurtulma yükü ona geçer.
3. Zarar bir işletme faaliyetinden mi doğdu? İşletme önemli ölçüde tehlike arz ediyorsa m.71 uyarınca kusur aranmaz.
4. Fiil aynı zamanda suç mu? Öyleyse m.72/1'in son cümlesi uyarınca daha uzun ceza zamanaşımı uygulanabilir.
5. Zararın miktarı belgelenebiliyor mu? Tam belgelenemiyorsa m.50/2 uyarınca hâkim hakkaniyete uygun olarak belirler.
6. Zararı azaltmak için ne yaptınız? m.50/2 ve m.52/1 bakımından alınan önlemler değerlendirilir.
7. Olayda kendi davranışınızın etkisi var mı? m.52/1 uyarınca bu, indirime veya tamamen kaldırmaya yol açabilir.

Toplanması gereken belgeler

• Zararı gösteren belgeler: Faturalar, ödeme kayıtları, onarım ve değer kaybı raporları, tıbbi belgeler.
• Kazanç durumunu gösteren belgeler: Ücret bordroları, banka kayıtları, vergi beyanları, hizmet dökümü. Kazanç kaybı ve ekonomik geleceğin sarsılması kalemleri bunlara dayanır.
• Olayın oluşumuna ilişkin kayıtlar: Tutanaklar, kamera görüntüleri, tanık bilgileri, varsa ceza soruşturması dosyası.
• Zararı azaltma çabasının kanıtı: Tedavi sürekliliği, onarım için atılan adımlar, karşı tarafa yapılan bildirimler.
• İlişkiyi gösteren belgeler: Sözleşme, sipariş, yazışma; bunlar hem sorumluluk tipini hem zamanaşımı rejimini belirler.

Talebinizin hangi sorumluluk tipine girdiğini ve hangi süreye tabi olduğunu değerlendirmek için iletişim sayfasındaki kanallardan ulaşabilirsiniz.